مقدمهای بر شاخصهای بیولوژیک مواجهه
این بخش، ارتباط پایش بیولوژیک با حد آستانه (TLV) یا حد مجاز مواجهه را در ارزیابی مواجهه شغلی توضیح میدهد.
پایش بیولوژیکی روشی مهم برای ارزیابی مواجهه و ریسک بهداشتی شاغلین فراهم میآورد. این روش شامل اندازهگیری شاخصهای شیمیایی در بسترهای بیولوژیکی افراد در معرض بوده و شاخصی از جذب یک ماده محسوب میشود. شاخصهای بیولوژیک مواجهه (BEIs) مقادیر راهنما برای ارزیابی نتایج پایش بیولوژیکی هستند. این شاخصهای بیولوژیک مواجهه (BEIs) عموماً سطوحی از عاملهایی را نشان میدهند که به احتمال زیاد در نمونههای جمعآوری شده از کارگران سالم مشاهده میشوند که به اندازه کارگران با مواجهه استنشاقی در حد آستانه – میانگین وزنی زمانی (TLV–TWA) در معرض مواد شیمیایی قرار گرفتهاند. با این حال، برخی شاخصهای بیولوژیک مواجهه (BEIs) برای مواد شیمیایی وجود دارند که حد آستانه (TLVs) آنها بر اساس محافظت در برابر اثرات غیرسیستمیک (مانند تحریک یا اختلال تنفسی) تعیین شده است، اما پایش بیولوژیکی به دلیل احتمال جذب قابل توجه از طریق یک راه ورود اضافی (معمولاً پوست) ضروری است.
همچنین برخی شاخصهای بیولوژیک مواجهه (BEIs) وجود دارند که بهتر از سطوح ماده در هوا، اثرات بر سلامتی را پیشبینی میکنند، و در نهایت، شاخصهایی که بر اساس سطوح مواجهه در جمعیت در معرض محیطی تعیین شدهاند. به طور کلی، شاخص بیولوژیکی مواجهه (BEI) بیانگر غلظتی است که پایینتر از آن، تقریباً تمامی کارگران نباید اثرات نامطلوب بر سلامتی را تجربه کنند. عامل شاخص بیولوژیکی مواجهه (BEI) میتواند خود ماده شیمیایی، یک یا چند متابولیت، یا یک تغییر بیوشیمیایی مشخص و برگشتپذیر ناشی از ماده شیمیایی باشد. نمونههای مورد استفاده برای اندازهگیری این شاخصها شامل ادرار، خون و هوای بازدمی است. شایان ذکر است که شاخصهای بیولوژیک مواجهه (BEIs) برای سنجش اثرات نامطلوب یا تشخیص بیماریهای شغلی طراحی نشدهاند.
پایش بیولوژیکی میتواند به متخصصان سلامت شغلی (از جمله کارشناسان بهداشت حرفهای و پزشکان طب کار و غیره) کمک کند تا:
- جذب مواد از طریق پوست یا دستگاه گوارش را علاوه بر جذب استنشاقی تعیین کنند.
- بار بدن را ارزیابی نمایند.
- مواجهات گذشته را بازسازی کنند.
- مواجهات غیرشغلی در بین کارگران را شناسایی نمایند.
- کارایی تجهیزات حفاظت فردی و کنترلهای مهندسی را آزمایش کنند.
- و روشهای کاری را پایش نمایند.
پایش بیولوژیکی به عنوان مکملی برای ارزیابی مواجهه از طریق نمونهبرداری هوا و معاینات پزشکی عمل میکند. وجود یک شاخص بیولوژیکی مواجهه (BEI) لزوماً به معنای نیاز به انجام پایش بیولوژیکی نیست. اجرا، طراحی و تفسیر پروتکلهای پایش بیولوژیکی و کاربرد شاخصهای BEI مستلزم دارا بودن تجربه حرفهای در حوزه سلامت شغلی و رجوع به ویرایش فعلی «مستندات حدود آستانه و شاخصهای بیولوژیک مواجهه» است.
یادداشت سردبیر
سال تقریبی که آخرین بازبینی اساسی بر روی «مستندات فعلی» انجام شده و در صورت لزوم بهروزرسانی شده است، پس از شماره شناسه (CAS) برای هر یک از مدخلهای مصوب در فهرست الفبایی قابل مشاهده میباشد، برای مثال: استون [67-64-1] (2014). توصیه میشود خواننده به بخش «گاهشمار شاخصهای بیولوژیک مواجهه» در هر مجموعه مستندات برای مطالعه تاریخچه مختصری از توصیهها و نشانهگذاریهای مربوط به شاخص BEI مراجعه نماید.
مستندات
ضروری است که کاربران پیش از طراحی پروتکلهای پایش بیولوژیکی و تفسیر شاخصهای بیولوژیک مواجهه (BEIs) برای یک عامل خاص، به مستندات اختصاصی BEI مراجعه نمایند. مستندات مربوط به هر ترکیب، حاوی اطلاعات دقیق و جزئیاتی است که در این مقدمه تنها به صورت کلی به آنها پرداخته شده است. علاوه بر این، هر مجموعه مستندات BEI شامل یک گاهشمار است که تمامی اقدامات توصیهشده برای ماده شیمیایی مورد نظر را ردیابی مینماید.
شاخصهای بیولوژیک مواجهه (BEIs) از طریق فرآیند تحلیل و ارزیابی و با اجماع اعضای کمیته تدوین میشوند. معیارهای علمی دقیق و توجیهات مربوط به هر شاخص BEI در «مستندات حد آستانه و شاخصهای بیولوژیک مواجهه» قابل مشاهده است. مواد اصلی مورد ارزیابی کمیته BEI شامل دادههای منتشرشده مورد داوری همتا از محیطهای کاری (مانند مطالعات میدانی)، دادههای حاصل از مطالعات مواجهه کنترلشده، و در صورت دسترسی، مدلسازی توکسیکوکینتیک مناسب میباشد. نتایج تحقیقات حیوانی نیز در صورت مرتبط بودن مورد توجه قرار میگیرند. مستندات، اطلاعات پایه ضروری و استدلالهای علمی بهکاررفته در تدوین هر شاخص BEI را ارائه میدهد. اطلاعات ارائهشده شامل روشهای تحلیلی، پتانسیل احتمالی تداخل در مواجهات، توصیههای جمعآوری نمونه، محدودیتها و همچنین سایر اطلاعات ضروری است که به طور خاص برای هر ترکیب و آنالیت ارائه شده است.
در توصیه یک شاخص بیولوژیکی مواجهه (BEI)، انجمن متخصصین بهداشت صنعتی آمریکا (ACGIH) بررسی میکند که آیا دادههای منتشرشده از کیفیت معقولی برخوردارند و همچنین ممکن است دادههای منتشرنشده را نیز در نظر گیرد، مشروط بر اینکه یک نسخه کامل از دادهها/گزارش به ACGIH ارائه شده باشد. با این حال، دادههای منتشرنشده هرگز به عنوان مبنای اولیه برای تعیین یک شاخص BEI استفاده نمیشوند، اگرچه ممکن است به عنوان پشتیبان ثانویه مورد استفاده قرار گیرند. در موارد متعددی، تکنیکهای تحلیلی برای اندازهگیری عامل بیولوژیکی در دسترس است، اما اطلاعات منتشرشده برای تعیین یک شاخص بیولوژیکی مواجهه (BEI) موجود نیست یا ناکافی است. دادههای مورد نیاز برای تدوین یک شاخص BEI شامل ارزیابی جامعی از مواجهه کلی و/یا اثرات سلامت میباشد. بنابراین، از متخصصان سلامت شغلی درخواست میشود که دادههای پایش بیولوژیکی را همراه با دادههای مواجهه و سلامت، جمعآوری و گزارش نمایند.
رابطه شاخصهای بیولوژیک مواجهه (BEIs) با حدود آستانه (TLVs)
عاملهای BEI نشاندهنده جذب کلی یک ماده شیمیایی توسط فرد از تمامی راههای مواجهه هستند. در برخی موارد، این شاخصها معادل حد آستانه (TLV) یا حد مجاز مواجهه به عنوان یک سطح “ایمن” و بدون اثرات سلامت گزارششده در نظر گرفته میشوند. در موارد دیگر، ممکن است منعکسکننده بالاترین ۵٪ از سطوح مشاهدهشده در جمعیت عمومی باشند. علاوه بر این، برخی از شاخصهای BEI فاقد مقدار عددی بوده و/یا تنها برآوردهای کیفی از مواجهه ارائه میدهند. این شاخصها برای تأیید وقوع مواجهه با یک عامل خاص مفید هستند. مبنای هر شاخص BEI در مستندات مربوطه ارائه شده است. پایش هوایی برای تعیین حد آستانه (TLV) یا حد مجاز مواجهه، نشاندهنده مواجهه استنشاقی بالقوه یک فرد یا گروه است. دوز داخلی افراد درون یک گروه کاری ممکن است به دلایل مختلفی متفاوت باشد که برخی از آنها در ادامه اشاره شده است:
- مواجهه از راههای دیگر غیر از استنشاق، عمدتاً از طریق پوست، اغلب دلیل اصلی همخوانی ناقص بین نمونهبرداری هوا و پایش بیولوژیکی است. این امر غالباً قویترین استدلال برای انجام پایش بیولوژیکی محسوب میشود.
- ویژگیهای فیزیولوژیک و وضعیت سلامت کارگر، از جمله: ساختار بدنی، رژیم غذایی (مصرف آب و چربی)، متابولیسم، ترکیب مایعات بدن، سن، جنسیت، بارداری، مصرف دارو
- عوامل مواجهه شغلی، از جمله: شدت و مدت کار، دما و رطوبت، مواجهه همزمان با سایر مواد شیمیایی، و سایر عوامل کاری
- عوامل مواجهه غیرشغلی، از جمله: آلودگی هوای محل سکونت و خانه، ترکیبات آب و غذا، بهداشت فردی، استعمال دخانیات، مصرف الکل و مواد مخدر، مواجهه با محصولات خانگی، یا مواجهه با مواد شیمیایی ناشی از سرگرمیها یا غیره
- عوامل روششناختی، که شامل آلودگی یا فساد نمونه در حین جمعآوری و ذخیرهسازی، و سوگیری روش تحلیلی انتخابشده میشود
- موقعیت دستگاه پایش هوا نسبت به منطقه تنفسی کارگر
- توزیع اندازه ذرات و قابلیت جذب بیولوژیکی
- اثربخشی متغیر تجهیزات حفاظت فردی
ضروری است که خواننده برای درک اهمیت هر یک از این عوامل در مورد هر ماده خاص، به «مستندات حد آستانه و شاخصهای بیولوژیک مواجهه» مراجعه نماید.
جمعآوری نمونه
با توجه به اینکه غلظت برخی از تعیینکنندهها میتواند به سرعت تغییر کند، زمان جمعآوری نمونه (زمان نمونهبرداری) از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است و باید به دودیقت رعایت و ثبت شود. زمان نمونهبرداری در شاخص BEI مشخص شده و توسط مدت ماندگاری تعیینکننده تعیین میشود که در برخی موارد با ملاحظات عملی تعدیل میگردد (برای مثال، اگر اوج غلظت چند ساعت پس از پایان شیفت کاری انتظار رود). برای مواد و تعیینکنندههای انباشتی ممکن است زمان نمونهبرداری خاصی الزامی نباشد. توضیح زمان نمونهبرداری BEI به شرح زیر است:
| زمان نمونهبرداری | توصیه جمعآوری |
|---|---|
| ۱. پیش از شیفت | ۱۶ ساعت پس از پایان مواجهه، اما پیش از هرگونه مواجهه در روز نمونهبرداری |
| ۲. پیش از آخرین شیفت | پیش از آخرین شیفت هفته کاری |
| ۳. افزایش در طول شیفت | نیازمند جمعآوری نمونه پیش و پس از شیفت |
| ۴. در طول شیفت | در هر زمان پس از ۲ ساعت از شروع مواجهه |
| ۵. پایان شیفت | در سریعترین زمان ممکن پس از پایان مواجهه |
| ۶. پایان هفته کاری | پس از ۴ یا ۵ روز کاری متوالی با مواجهه |
| ۷. اختیاری/غیرحساس | در هر زمان * |
* این عاملها نیمهعمر طولانی دارند و ممکن است هفتهها، ماهها یا سالها پس از آغاز کار توسط یک کارگر طول بکشد تا سطح آنها به حالت پایدار نزدیک شده و با شاخص BEI قابل مقایسه شود. متخصصان سلامت باید توجه داشته باشند که اگر نمونههای متوالی گرفتهشده در اوایل دوره مواجهه شغلی، افزایش قابل ملاحظهای را نشان دهند، ممکن است وضعیت مواجهه بیش از حد در حال شکلگیری باشد و علیرغم مقادیر کمتر از شاخص BEI، باید مورد رسیدگی قرار گیرد.
پذیرش نمونه ادرار
نمونههای ادراری که به شدت رقیق یا غلیظ باشند، عموماً برای پایش بیولوژیکی مناسب نیستند. سازمان جهانی بهداشت دستورالعملهایی (بدون ارجاع) برای حدود قابل قبول نمونههای ادرار به شرح زیر اتخاذ کرده است:
غلظت کراتینین: بیشتر از ۰.۳ گرم بر لیتر و کمتر از ۳.۰ گرم بر لیتر
یا
وزن مخصوص: بیشتر از ۱.۰۱۰ و کمتر از ۱.۰۳۰
نمونههایی که خارج از این محدودهها قرار گیرند، باید کنار گذاشته شده و در صورت امکان نمونه دیگری جمعآوری شود.
برخی از شاخصهای BEI برای عاملهایی که غلظت آنها وابسته به میزان ادرار است، نسبت به غلظت کراتینین بیان میشوند. برای سایر عاملها مانند موادی که از طریق انتشار به لولههای کلیوی دفع میشوند، اصلاح برای میزان ادرار مناسب نیست. به طور کلی، بهترین روش اصلاح، وابسته به ماده شیمیایی خاص است، اما ممکن است دادههای تحقیقاتی کافی برای شناسایی بهترین روش در دسترس نباشد. هنگامی که دادههای میدانی تنها به صورت تنظیمشده بر اساس کراتینین در دسترس باشند، شاخص BEI همچنان نسبت به کراتینین بیان خواهد شد؛ در سایر شرایط، هیچ اصلاحی توصیه نمیشود و شاخص BEI به صورت غلظت در ادرار (مانند میکروگرم بر لیتر) بیان خواهد شد.
نمادگذاری
B = زمینه
امکان حضور عامل در نمونههای بیولوژیکی جمعآوریشده از افراد بدون مواجهه شغلی، در غلظتی که بتواند بر تفسیر نتایج تأثیر بگذارد، وجود دارد. نماد B به یک عامل اختصاص مییابد هنگامی که مقدار صدک ۹۵ام مشاهدهشده در یک نمونه تصادفی از مطالعات جمعیت ملّی، مانند
بررسیهای ملّی سلامت و تغذیه (NHANES)
، بیش از ۲۰٪ شاخص BEI باشد. هنگامی که دادههای جمعیت عمومی برای انجام این ارزیابی در دسترس نباشد، کمیته BEI ممکن است بر اساس تفسیر خود از دادههای موجود در متون علمی، نماد B را اختصاص دهد. در این حالت، منطق نمادگذاری در مستندات شاخص مربوطه ارائه شده است. چنین غلظتهای زمینهای در مقدار BEI لحاظ شدهاند.
Nq = غیرکمّی
با توجه به بررسیهای انجامشده، پایش بیولوژیکی برای این ترکیب باید در نظر گرفته شود؛ با این حال، به دلیل دادههای ناکافی، شاخص BEI خاصی نمیتواند تعیین شود.
Ns = غیراختصاصی
این عامل غیراختصاصی است، زیرا پس از مواجهه با سایر مواد شیمیایی نیز مشاهده میشود.
Sq = نیمهکمّی
عامل زیستی، نشانگر مواجهه با ماده شیمیایی مدنظر است، اما تفسیر کمّی از اندازهگیری مبهم میباشد. از این عاملها باید به عنوان یک آزمون غربالگری در صورت عدم امکان انجام آزمون کمّی، یا به عنوان آزمون تأییدی در صورت غیراختصاصی بودن آزمون کمّی و مورد سؤال بودن منشأ عامل استفاده شود.
Pop = مبتنی بر جمعیت
شاخصهای Pop هنگامی اختصاص مییابند که دادههای کافی برای تعیین یک شاخص BEI عددی وجود ندارد، اما دادههای کافی درباره سطوح زمینهای در جمعیت عمومی موجود است. مقادیر Pop میتوانند بر اساس صدک ۹۵ام مطالعات گسترده روی جمعیت عمومی، مانند بررسیهای ملّی سلامت و تغذیه (NHANES) توسط
مراکز کنترل و پیشگیری از بیماری ایالات متحده آمریکا (CDC)
، یا بر اساس جمعیتهای بدون مواجهه شغلی از متون علمی باشد.
مقادیر Pop مبتنی بر سلامت نیستند و هدف آنها ارائه راهنمایی به متخصصان سلامت در مورد مواجهاتی است که به احتمال زیاد منشأ شغلی دارند و از محیط عمومی ناشی نمیشوند. یک اندازهگیری در سطح Pop یا بالاتر از آن، احتمال بالایی دارد که ناشی از یک مواجهه شغلی باشد.
تضمین کیفیت
هر جنبه از پایش بیولوژیکی باید در چارچوب یک برنامه مؤثر تضمین کیفیت (QA) انجام شود. نمونه مناسب باید در زمان صحیح، بدون آلودگی یا اتلاف، و با استفاده از ظرف مناسب جمعآوری گردد. شناسایی اهداکننده، زمان مواجهه، منبع مواجهه و زمان نمونهبرداری باید ثبت شوند. روش آنالیز مورد استفاده توسط آزمایشگاه باید دارای دقت، حساسیت و ویژگی لازم برای تولید نتایج همسو با شاخص BEI باشد. نمونههای کنترل کیفیت مناسب باید در آنالیز گنجانده شوند و آزمایشگاه باید قوانین کنترل کیفیت معمول را رعایت کند. در صورت امکان، آزمایشگاه باید در یک برنامه مهارتسنجی برونسازمانی مشارکت داشته باشد.
متخصص سلامت شغلی نیز ممکن است نمونههای چالشی معین را همراه با نمونههای کارگران به آزمایشگاه ارائه دهد (مانند نمونههای شاهد، نمونههای خریداریشده حاوی عامل، یا نمونههای تقسیمشده ). این چالشها این امکان را فراهم میکنند که متخصص سلامت شغلی توانایی پردازش، تحلیل و گزارشدهی صحیح نتایج را ارزیابی کرده و از قابلیت خود در برآورد مواجهه اطمینان حاصل نماید.
موثرترین روش برای کنترل کیفیت آزمایشگاه از طریق یک برنامه تضمین و کنترل کیفیت برونسازمانی محقق میشود.
کاربرد شاخصهای بیولوژیک مواجهه (BEIs)
شاخصهای بیولوژیک مواجهه (BEIs) به عنوان رهنمودهایی برای ارزیابی خطرات سلامت بالقوه در حرفه بهداشت حرفهای طراحی شدهاند. این شاخصها مرز مشخصی بین مواجهات خطرناک و غیرخطرناک تعیین نمیکنند. برای مثال، ممکن است غلظت عاملی در یک فرد از شاخص BEI فراتر رود بدون آنکه خطر فزایندهای برای سلامت فرد به همراه داشته باشد. اگر اندازهگیریها در نمونههای گرفته شده از یک کارگر در زمانهای مختلف از BEI تجاوز کند، علت مقدار بیش از حد باید بررسی شده و اقداماتی برای کاهش مواجهه انجام شود. اگر اندازهگیریها در نمونههای گرفته شده از گروهی از کارگران در یک محیط کار و شیفت کاری یکسان از BEI فراتر رود نیز انجام بررسی توجیه میشود. ثبت اطلاعات مرتبط با عملیات مربوطه در محیط کار مطلوب است.
با توجه به تغییرپذیری غلظتها در نمونههای زیستی، اقدامات مدیریتی معمولاً نباید بر اساس یک نتیجه واحد، بلکه بر اساس اندازهگیریهای حاصل از نمونهبرداریها متعدد یا آنالیز یک نمونه تکراری استوار باشد. با این حال، در صورت وجود دلایل مبنی بر وقوع مواجهه قابل توجه، میتوان کارگر را پس از یک نتیجه بالا از مواجهه خارج نمود.
شاخصهای بیولوژیک مواجهه (BEIs) برای مواجهات ۸ ساعته در روز و ۵ روز در هفته اعمال میشوند. اگرچه برنامههای کاری متفاوت گاهی در مشاغل مختلف استفاده میشوند، اما کمیته BEI توصیه نمیکند که هیچ عامل تعدیل یا اصلاحی بر شاخصهای BEI اعمال شود (به عبارت دیگر، شاخصهای BEI باید به همان شکلی که فهرست شدهاند مورد استفاده قرار گیرند، صرف نظر از برنامه کاری).
شاخص BEI باید توسط متخصصان سلامت شغلی به کار گرفته شود. در تدوین این شاخص، اطلاعات توکسکوکینتیک و توکسیکودینامیک مورد توجه قرار میگیرد؛ بنابراین آگاهی از متابولیسم، توزیع، انباشت، دفع و اثرات ماده میتواند در استفاده مؤثر از شاخص BEI مفید باشد. برای دریافت کمک فنی در مورد مسائل مرتبط با BEI میتوان با ACGIH تماس گرفت. شاخص BEI یک راهنما برای کنترل خطرات سلامت بالقوه برای کارگران است و نباید برای اهداف دیگر مورد استفاده قرار گیرد. این مقادیر برای جمعیت عمومی یا مواجهات غیرشغلی مناسب نیستند. مقادیر BEI نه مرز مشخصی بین غلظتهای ایمن و خطرناک محسوب میشوند و نه شاخصی از سمیّت اند.
تذکر: ضروری است پیش از طراحی پروتکلهای پایش بیولوژیکی و تفسیر شاخصهای BEI، به مستندات BEI مراجعه شود. علاوه بر این، هر مجموعه مستندات BEI شامل یک گاهشمار است که تمامی اقدامات مربوط به شاخص BEI برای ماده شیمیایی مورد نظر را ردیابی مینماید.